پیام دکتر محمد حسن زاده - رئیس انجمن ارتقای کتابخانه های عمومی ایران
1398/06/16

کنفرانس ملی «کارکردهای اجتماعی کتابخانه های عمومی»: میثاقی برای فعالسازی کتابخانه های عمومی برای مبارزه با آسیب ها و کاستی های اجتماعی

کتابخانه ها و جامعه

کتابخانه های  عمومی دیرزمانی است که دیگر به عنوان محلی برای نگهداری یا امانت دادن کتاب قلمداد نمی شوند. کتابخانه های عمومی راه خود را به بطن جامعه باز کرده و خود را به عنوان بازیگری مهم در عرصه های مختلف جامعه مطرح کرده اند. البته این بازیگر، نقش های مهمی نیز برای ایفا در جامعه پیرامونی خود پیشنهاد داده و به اجرا گذاشته است. نقش هایی مانند مباره با بیسوادی، ارتقای سطح فرهنگ عمومی، بسترسازی برای نوآوری و کارآفرینی فناورانه، بنیانگذاری مشارکت های اجتماعی برای رفع معضلات و آسیب های اجتماعی و صدها کارکرد دیگر که در یک کلام به آنها کارکرد اجتماعی گفته می شود.

چنانچه بخواهیم دورتر نرویم و مثالی از کشور خودمان بیان کنیم. می توانیم سیل بنیان برافکن بهار 1398 و زلزله کرمانشاه و غرب کشور را به خاطر بیاوریم که کتابخانه های عمومی نه تنها در کنار سایر ارگان ها و نهادهای ملی و محلی قرارگرفتند و منشاء اثر در حوزه خدمات رسانی به آسیب دیدگان از سیل و زلزله شدند، بلکه خود، حرکتی بدیع و بی بدیل آغاز کرده و علاوه بر فراهم آوری بسترهای مادی برای تسکین آلام مردم، به بهبود حالات روحی و روانی جامعه آسیب دیده پرداختند. بسیار تماشایی بود، مشاهده تصاویر، فیلم ها و اقداماتی که بنیان آنها از کتابخانه ها گذاشته شده بود و آحاد مردم از خرد و کلان و پیر و جوان در آغوش محبت کتابخانه ها آرمیده و آلام خود را به مرور فراموش می کردند. بله، کتابخانه های عمومی تنها محلی برای کتابخوانی نیستند، آنها محلی برای اجتماع و تسهیل گری برای ارتقای جامعه پذیری تمام مردم بدون تبعیض و تمایز هستند.

البته کتابخانه های عمومی، به همان اندازه که در گیر و دار حوادث، ملجائی برای مردم آسیب دیده می شوند، بیشتر از آن در مرحله پیشگیری می توانند ایفای نقش کنند. کتابخانه های عمومی با برگزاری کارگاه های آموزشی، ایجاد بستر برای تعامل دانشی مردم و فراهم آوری زمینه های مطالعه و آگاهی رسانی، قبل از هر ارگان دیگری به امر پیشگیری قبل از درمان می پردازند. کتابخانه های عمومی به نقش دانش و دانایی در مبارزه اصولی با ناهنجاری های اجتماعی آگاه هستند. کتابداران کتابخانه های عمومی تنها یک کارمند نیستند، آنها حتی تنها یک معلم هم نیستند، آنها مشاوری امین و دانشمندی منبع شناس و تسهیل گری توانمند هستند که می توانند بهترین منبع اطلاعاتی را برای فرد نیازمند به اطلاعات فراهم کنند. آنها می توانند با ایجاد ارتباط بین افراد، منابع، نویسندگان، متخصصان، گروه های اجتماعی و هدایت آنها به سوی دانایی هدفمند، جنبش اجتماعی برای دانایی همگانی ایجاد کنند. کتابدار کتابخانه عمومی، کتابدار اجتماعی است که تمام مردم، متخصصان، مشاوران، منابع مکتوب و غیر مکتوب به عنوان بخشی از مجموعه اطلاعاتی او به شمار می آیند. در برخی از مجامع مانند روستاها و شهرهای کوچک، بعضاً، کتابخانه عمومی تنها نهاد و مرکز فرهنگی اجتماعی است که مردم به آن دسترسی دارند و صادقانه به این موجودیت اجتماعی اعتماد می کنند و این اعتماد سرمایه ای است عظیم که بهره برداری از آن می تواند به ارتقای رفاه اجتماعی کمک کند.

اینکه تا چه میزان از این پتانسیل استفاده می شود، باید به مرور زمان و با قید فوریت توسط نهادهای علمی و مجامع دغدغه مند مورد بررسی و ارائه راهکار قرار گیرد. اما نکته مهم این است که توجه به کتابخانه های عمومی در سالیان گذشته به صورت بی سابقه ای افزایش یافته است و تداوم این حرکت و بهره برداری از آن در راستای رفع مشکلات اجتماعی نیازمند توجه جدی و عزم ملی است. کتابخانه های عمومی به تنهایی نمی توانند از عهده حل مشکلات اجتماعی محل خود بربیایند اما در همکاری با نهادهای مسول و تخصصی می توانند به عنوان یک کاتالیزور عمل کنند. واقعیت این است که نهادها و سازمان های تخصصی، در گیر فعالیت تخصصی خود هستند و در بحبوحه اشتغال خود از نقش اطلاع رسانی منصفانه به آحاد مردم بدون محدودیت های خواسته و ناخواسته غافل می شوند. برای رفع این نقیصه جدی، تبلیغ و شناسایی نقش کتابخانه های عمومی در حمایت دانشی از فعالیت های دامنه دار نهادهای مختلف در عرصه اجتماع یکی از ضرورت های آشکار به شمار می رود.

کنفرانس ملی و نقش تبیین گری

انجمن ارتقای کتابخانه های عمومی ایران به عنوان تنها انجمن علمی تخصصی در حوزه کتابخانه های عمومی، در طول فعالیت کوتاه خود با استقبال بی نظیر و غیر قابل پیش بینی متخصصان علم اطلاعات و دانش شناسی و حوزه های مربوطه قرار گرفته و تاکنون منشاء اثرات جدی در تغییر نگاه به عملکرد کتابخانه های عمومی شده است. مسولین انجمن با اعتقاد قلبی به پتانسیل های موجود در کتابخانه های عمومی در رفع مشکلات و تسهیل مبارزه با نابهنجاری ها، آسیب ها و کژی های موجود در جامعه پیرامونی خود، بنا را بر این گذاشته اند که نخستین همایش ملی خود را به امر مهم «کارکرد اجتماعی کتابخانه های عمومی» اختصاص دهد. پرداختن به کارکرد اجتماعی کتابخانه های عمومی از دو منظر، حائز اهمیت است: نخست، کتابخانه های عمومی به عنوان موجودیت های علمی، فرهنگی و اجتماعی، تقریباً، بیش از هر شرکت و سازمانی در سراسر کشور شعبه دارند و شعبات کتابخانه های عمومی توسط متولیان بسیار متنوعی راه اندازی و اداره می شوند. به عبارت دیگر، صبغه اجتماعی به معنای واقعی در پیکره کتابخانه های عمومی قابل مشاهده است. دوم، همزمان با ورود به عصر دانش، نقش دانش و اطلاعات در زندگی مردم به صورت بی سابقه ای افزایش یافته و شیوع شبکه های اجتماعی و اینترنت موجب شکل گیری و تشدید پدیده آلودگی اطلاعات شده است. این امر موجب شده است که وجود نهادهای ارائه دهنده اطلاعات بی طرفانه سالم اهمیت و ضرورت صد چندانی پیدا کند.

از سوی دیگر، کتابخانه های عمومی برای حفظ بقای اثربخش خود نیازمند توسعه تعامل با سایر نهادهای اجتماعی و بدنه جامعه هستند. به عبارت دیگر، در صورتی که از پتانسیل کتابخانه های عمومی در راستا رفع مشکلات و مسائل عینی مردم استفاده نشود، لاجرم، فسلفه وجودآنها زیر سوال خواهد رفت. بنابراین، انجمن علمی ارتقای کتابخانه های عمومی ایران به عنوان یک نهاد علمی برخوردار از ارتباطات علمی در داخل کشور و خارج از آن می تواند از یک سو کارکردهای اجتماعی کتابخانه های عمومی را به نهادهای مختلف تبیین کند و زمینه های شکل گیری شبکه همکاری با محوریت این کتابخانه ها را فراهم بیاورد. از سوی دیگر، ماموریت ها و وظایف متکی بر بُعد اجتماعی کتابخانه های عمومی را به آنها یادآوری کند.

شیوه ای نوین در برگزاری کنفرانس

شیوه معمول در برگزاری کنفرانس های علمی این هست که فراخوانی از سوی کمیته علمی تنظیم و در اختیار جامعه علمی قرار می دهد و آنها بر اساس ارتباط یافته های علمی خود با محورهای کنفرانس، مقالات علمی خود را به دبیرخانه ارسال می کنند. چنین شیوه ای هرچند مقبول و رایج است اما در خصوص کنفرانس کارکردهای اجتماعی کتابخانه های عمومی مصداق کمتری دارد. کنفرانس کارکردهای اجتماعی کتابخانه های عمومی با شیوه ای نوین از برگزاری رخدادهای این چنینی پا به این عرصه گذاشته است. حدود یک سال قبل از برگزاری کنفرانس، جلسات متعددی برگزار شده است تا چارچوبی نوین در این زمینه تدوین شود. در نهایت امر، مقرر شده است که این کنفرانس بیشترین تمرکز خود را بر فعالیت های ابتکاری و نوآورانه معطوف کند و با شناسایی مسائل و مشکلات موجود در اقصی نقاط کشور، به دنبال یافتن پاسخ به هرکدام از آنها تا روز برگزاری کنفرانس باشد. به همین دلیل، شورایی راهبردی متشکل از سازمان های تاثیرگذار و ذی مدخل در عرصه های مختلف مسائل اجتماعی ساماندهی شده است تا مشارکت همه دینفعان و ذی مدخل ها در این امر ملی محقق شود.

در حوزه اجرا با شکل دهی کمیته اجرایی و کمیته علمی، بنا بر این شده است که با استفاده از استعاره قطار، محورهای همایش با در نظر گرفتن توانمندی ها و ارتباط موضوعی استان های مختلف به محورهای هشتگانه همایش، هرکدام از واگن های این قطار به یک استان اختصاص داده شود. به عبارت دیگر، حرکت قطار، از یک استان شروع و در استان دیگر، تکمیل می شود تا درنهایت به زمان برگزاری کنفرانس به اهواز برسد و آورده های خود را به حاضرین عرضه کند. در هرکدام از واگن ها قرار است برنامه های متنوعی به ابتکار مسولین و اندیشمندان استان های مختلف تعبیه شود. برگزاری باشگاه های مقاله خوانی در سراسر کشور، معرفی تجربیات مفید موجود در مناطق گوناگون، برگزاری کارگاه های آموزشی متنوع در شهرها و روستاها، شکل دهی مجامع علمی با مشارکت دانشگاه ها و موسسات علمی و پژوهشی و ده ها برنامه  دیگر از جمله آورده هایی خواهد بود که در بازه زمانی برگزاری همایش در قالب راه حل قابل ارائه برای حل مشکلات اجتماعی عرضه خواهند شد. مشارکت کتابداران، اندیشمندان، دانشجویان، دانشگاهیان، سازمان های اجرایی، علمی، فرهنگی و غیره قرار است شکوه خاصی به این گردهمایی علمی بدهد.

خروجی های کنفرانس

خروجی کنفرانس های علمی معمولا، مجموعه مقالاتی است که به صورت مدون در اختیار مسولان اجرایی و جامعه دانشگاهی قرار داده می شود. خروجی کنفرانس ملی کارکردهای اجتماعی کتابخانه های عمومی قرار است به صورت بسترهای سیاستگذاری، بسته های تجربیات مفید، آموزش های عملی، شبکه همکاری ملی، اقدامات اجرایی پیشنهادی و تقسیم کار ملی برای فعالیت جمعی در حوزه حل مسائل اجتماعی با محوریت کتابخانه های عمومی ارائه شد. دستیابی به این گستره وسیع از دستاوردهای ملی نیازمند همکاری افراد، گروه ها و سازمان ها در سطح ملی و منطقه ای است. امیدواریم با همکاری اساتید، دانشجوها، مدیران مراکز تحقیقاتی، کتابداران کتابخانه های عمومی، مدیران نهاد کتابخانه های عمومی در سطح ملی و استان ها، کتابخانه ها و مراکز اطلاعاتی تاثیرگذار و همچنین علاقه مندان به مسائل اجتماعی از رشته های مختلف به این آرمان ملی جامه عمل بپوشانیم.

جا دارد از همه همکاران خودم در هیات مدیره انجمن ارتقای کتابخانه های عمومی به ویژه مسولین کمیته علمی و اجرایی، اعضای انجمن، متخصصان حوزه علم اطلاعات و دانش شناسی و رشته های مرتبط با حوزه فعالیت کتابخانه های عمومی و سازمان ها و نهادهایی که ما را در تحقق این امر مهم یاری خواهند کرد، تشکر و قدردانی کنم. بدین وسیله دست همکاری تمامی افراد به ویژه بنیانگذاران انجمن و تمام دغدغه مندان حوزه مسائل اجتماعی و کتابخانه های عمومی را به گرمی می فشارم و برای همه آرزوی موفقیت دارم.

خدایا چنان کن سرانجام کار                     که تو خشنود باشی و ما رستگار

با آرزوی توفیق الهی

دکتر محمد حسن زاده

دانشیار دانشگاه تربیت مدرس و رئیس انجمن ارتقای کتابخانه های عمومی ایران

16 شهریور 1398