پیام دکتر محمدرضا قانع- عضو هیات علمی مرکز منطقه اطلاع رسانی علوم و فناوری
1398/09/06

کارکرد اجتماعی کتابخانه های عمومی

 

از گذشته دور چنین در ذهن نقش بسته است که کتابخانه و کتابدار در جایگاه خود استوار ایستاده­اند و استفاده کننده باید پروانه وار به گِرد آنها به پرواز درآید. این باور ریشه در این واقعیت دارد که کتابخانه و کتابدار وظیفه خود را انجام داده است و مکانی را به نام کتابخانه فراهم نموده ­است و منابع را برای جامعه مخاطب شناسایی، گردآوری و قابل دسترس کرده­ است. بنا­بر­این، تشنگان دانایی ما را بیابند. اگرچه این نوع تفکر در تمامی کتابخانه ها رایج است، به نظر می رسد که در کتابخانه های عمومی شدت بیشتری دارد. اساساً نگاه به کتابخانه های عمومی از منظر متولیان و استفاده کنندگان در جامعه ما با جوامع توسعه یافته متفاوت است. از نگاه مدیر کتابخانه و کتابداران ایجاد فضای فیزیکی و فراهم کردن تجهیزات و منابع غایت هدف است. از نگاه استفاده کننده بیشتر یک قرائت خانه می باشد. به عبارتی سود دهنده و سود­ برنده از نقش اجتماعی کتابخانه های عمومی یکی غافل و دیگری بی اطلاع می باشد. در رابطه با وظیفه اجتماعی یک بُعد آن ارائه خدمات اطلاعاتی به جامعه است. به نظر می رسد کتابخانه ها و کتابداران بهتر است از منظر شناختی به وظایف خود نگاه کنند. به این معنا که جامعه را از جمیع جهات شناسایی نمایند و هدفمند با مسائل و مشکلات در­گیر شوند و اثرگذاری کتابخانه ها و کتابداران را بیشتر کنند. از کتابداران و کتابخانه ها انتظار می رود جزء بخش دغدغه مند جامعه باشند و ارائه طریق کنند. بنا­بر­این، به حل مشکلات و معظلات موجود پاسخ دهند و نه واکنش.

کتابخانه های عمومی می توانند ابتکارات اجتماعی و آموزشی در شرایط خاص اجتماعی داشته باشندکه هدف آنها بهبود بهزیستی مردم و کاهش محرومیت اجتماعی است. برای این منظور آموزش و به روز کردن دانش افراد از اهمیت برخوردار است که از نظر فرهنگی و حرفه ای به آنها امکان می دهد تا اثرات شرایط خاص را به حداقل برسانند. كتابخانه های عمومی در خصوص شهروندي و مسائل مرتبط با آن مسئول    می باشند. از­این­رو، بايد نقش خود را در ايجاد شهروندي براي غلبه بر مشكلات از جمله دسترسي به اطلاعات بيشتر کنند و با اقدامات فراگير و استفاده از منابع انساني و آموزشي در بهبود کیفیت زندگی شهروندان به عنوان سرمايه اجتماعي همت نمایند. این نوع کتابخانه ها با انجام نقش خود در زمينه هاي كليدي براي توسعه اجتماعي و فردي عمل مي كنند و مي توانند عامل مثبتي براي تحول در جامعه باشند. امکانات كتابخانه باید در جهت تقویت فعالیت های فرهنگی و اجتماعی به منظور حمایت از منافع جامعه به کار گرفته شود. با این دیدگاه به ایجاد یک جامعه آگاه و دموکراتیک کمک می کند و با توانمند سازی مردم در غنی سازی و پیشرفت زندگی خود و جامعه ای که در آن زندگی می کنند، اثرگذار است. برای نیل به این هدف كتابخانه عمومي بايد از مسائلي كه در درون جامعه مطرح است، آگاه باشد و اطلاعات مرتبط و موثق را در اختيار شهروندان قرار دهد. تأثیر اجتماعی بر شهروندان از وظایف آنها است. بررسی متون نشان می دهد که  نقش اجتماعی متعددی برای کتابخانه های عمومی در نظر گرفته شده است که شامل سواد اطلاعاتی، تاریخ محلی و تبارشناسی ، توسعه مهارت های فناوری اطلاعات، حمایت از دموکراسی،  فرهنگ و هنر، افزایش کیفیت زندگی، عدالت و دسترسی آزاد به اطلاعات، توسعه شخصی، حرفه ای و / یا اقتصادی، ایجاد فضای مفرح، جامعه سازی، کاهش انزوای اجتماعی یا ایجاد مشارکت اجتماعی، آموزش، بهداشت و اطلاعات عمومی (Debono, 2002) است.

از طرفی باید به موضوع ارزش افزوده کتابخانه های عمومی توجه کرد. متخصصان امر بر این باورند که کتابخانه های عمومی در هر جامعه ای دارای اهمیت هستند. بنا­بر­این، داشتن یک کتابخانه عمومی اثربخش در هر جامعه از اهمیت برخوردار است. اگر اذعان کنیم که یک کتابخانه عمومی اثربخش در همسایگی ما غنیمت است، به علت عدم تجربه شایدکمتر به واقعیت نزدیک بدانیم. بدون شک افرادی که از اهمیت کتابخانه اطلاع کافی داشته باشند، ترجیح می دهند در نزدیکی یک کتابخانه عمومی مفید زندگی کنند و اغلب دسترسی به کتابخانه را بخشی از کیفیت زندگی خود می دانند. بر­این ­قرار، مشارکت جدی کتابخانه در بهبود شرایط بهزیستی از نظر جامعه دارای ارزش و اهمیت می باشد. از طرفی مشارکت داوطلبانه افراد جامعه در برنامه های اجتماعی کتابخانه مزایایی برای داوطلبان نیز دارد. بنا براین، فعالیت اجتماعی در قالب تعامل باید مورد نظر باشد. چنین تعاملی به افراد و کتابخانه ها در برنامه ریزی برای آینده کمک می­کند. كتابخانه هاي عمومي يك ارتباط ­دهنده مهم مردم، ايده ها و منابع هستند. خدمات کتابخانه های عمومی بر پایه روابط ساخته می شوند. آنها با جوامع خاص و محلی در زندگی روزمره آمیخته شده اند. بدون شک کتابخانه های عمومی برای بقاء به حمایت و مشارکت ما احتیاج دارند.  همانقدر که افراد در توسعه کتابخانه ها بسیار مهم هستند، برنامه­ریزی کتابخانه در این توسعه مؤثر است. كتابخانه ها عمداً باید تلاش کنند تا برداشت خود را از فضاهایي با مجموعه های غنی به فضاهاي آفرينش تغيير دهند. كتابخانه ها می توانند و باید تغییر كنند. شرا (1970) در دهه هفتاد بیان داشت که کتابخانه عمومی اعضای یک جامعه را به هم پیوند می دهد. در نتیجه، كتابخانه ها تحول پیدا كردند تا جامعة هدفِ در حال تغییر را کمک نمایند. با توجه به شرایط فعلی اقتصادی و اجتماعی موجود در جهان، كتابخانه­های عمومی به عنوان یك سازمان اجتماعی پویا منطقاً باید نقش و ارزش خود را برای جامعه بازتعریف كنند.

با توجه به فعالیت های اجتماعی مترتب بر کتابخانه های عمومی، امیدوارم محورهای انتخاب شده برای اولین همایش ملی انجمن علمی ارتقای کتابخانه های عمومی ایران با عنوان کارکردهای اجتماعی کتابخانه­ های عمومی در اهواز تأثیرگذاری خوبی در عملکرد آینده کتابخانه های عمومی کشور داشته باشد.   

 

دکتر محمدرضا قانع

عضو هیات علمی مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوری